Het eiland Gorée

Achtentwintig hectare. Zo groot is het eiland dat je vanaf de Corniche van Dakar ziet liggen, en dat sinds 1978 op de Werelderfgoedlijst van de UNESCO staat. Je loopt er in een kwartier overheen. Toch komen er jaarlijks honderdduizenden bezoekers, en staan er in de collegezalen van twee continenten discussies over wat er precies is gebeurd.

Gorée is het zwaarste onderdeel van een vakantie in Senegal, en tegelijk het onderdeel dat het langst bijblijft. Het eiland heeft twee gezichten die slecht bij elkaar passen: dat van de slavenhandel, en dat van een bijzonder mooi dorp met okergele gevels, bougainville en kinderen die van de kade het water in springen. Deze pagina gaat over allebei. Gorée is een van de drie inschrijvingen op de Werelderfgoedlijst die Senegal binnen bereik van de badplaatsen heeft; de andere staan bij de bezienswaardigheden.

Het eiland Goree in de verte vanaf het water gezien

Met de chaloupe naar Gorée

De boot naar Gorée vertrekt vanaf de gare maritime in de haven van Dakar, vlak bij de Place de l’Indépendance. De overtocht duurt ongeveer twintig minuten en er varen op een gewone werkdag elf tot twaalf boten per dag, vanaf kwart over zes ’s ochtends tot diep in de avond. Kaartjes koop je uitsluitend aan het loket bij de steiger. Reserveren via internet kan niet. Neem je paspoort mee, want daar wordt bij het inschepen naar gevraagd. Reken op ongeveer 5.200 tot 6.000 CFA-frank voor een retour als niet-inwoner, inclusief de gemeentelijke toeslag. Senegalezen betalen aanzienlijk minder.

De precieze tarieven veranderen, dus ga er niet blind van uit. Kom ruim op tijd. De populaire afvaarten midden op de ochtend zitten vol, en wie te laat is kijkt naar de volgende boot. Op de boot zelf beginnen de verkopers al: dat is geen slecht teken, het is gewoon hoe het werkt.

De veerboot naar Goree aan de kade van Dakar
Passagiers op de veerboot met de gekleurde huizen van Goree in zicht

Een dorp zonder auto’s

Gorée meet ongeveer negenhonderd bij driehonderd meter en telt rond de zeventienhonderd inwoners. Er rijdt geen enkele auto. Dat is geen verkeersmaatregel voor toeristen maar simpelweg een kwestie van ruimte: de straatjes zijn te smal en het eiland te klein. Het gevolg is een stilte die je in Dakar nergens vindt. Je hoort de zee, een radio, kinderen. De huizen zijn geel, okerrood en roze geschilderd, met groene en blauwe luiken, en over de muren hangt de bougainville. Dat het hier zo mooi is, maakt het bezoek aan het Maison des Esclaves alleen maar ongemakkelijker. Het eiland heeft daardoor een tempo dat niet bij een hoofdstad van drie miljoen inwoners past, terwijl je die hoofdstad vanaf de kade gewoon ziet liggen.

Bagage zeul je zelf naar boven, boodschappen komen met de boot mee en de smalle stegen lopen tussen de huizen door zonder dat ergens een stoep nodig is. Wie hier woont, werkt vaak in Dakar en pendelt dagelijks met de chaloupe op en neer. Ga daarom buiten de piekuren.

Tussen elf en drie liggen er meerdere boten vol dagjesmensen aan de kade en is het in de straatjes rond de haven druk. Kom je met de eerste boten of blijf je tot de late middag, dan krijg je een heel ander eiland te zien: het dorp dat gewoon zijn gang gaat.

Een smalle straat op Goree met gekleurde gevels en blauwe luiken
Een plein op Goree met een bloeiende vlamboom

Portugezen, Nederlanders, Engelsen en Fransen

De Portugese zeevaarder Dinis Dias kwam in 1444 als eerste Europeaan langs en noemde het eiland Palma. Pas anderhalve eeuw later werd het echt bezet: eind zestiende eeuw namen de Nederlanders het over. Zij noemden het Goede Reede, naar de veilige ankerplaats in de luwte van het eiland, en uit die naam is Gorée ontstaan. De West-Indische Compagnie bouwde er twee forten, Nassau op het noordelijke deel en Oranje op de rots in het zuiden.

Daarna wisselde het eiland herhaaldelijk van eigenaar. In november 1677 gaf het Nederlandse opperhoofd Pieter Hoppesack zich over aan de Franse vloot van Jean d’Estrées.

Tussen 1758 en 1763 was het Brits, daarna weer Frans, met nog een Britse tussenperiode rond de napoleontische jaren. Vanaf 1817 bleef het Frans tot de onafhankelijkheid van Senegal in 1960. De vroegste Nederlandse jaartallen lopen per bron uiteen. Sommige bronnen noemen 1588, andere 1617, en een enkele wijst erop dat de Compagnie pas in 1621 werd opgericht. Wie het precies wil weten, komt er niet uit met één datum.

De boulevard van Goree met palmen en koloniale gevels

Het Maison des Esclaves

Het Huis van de Slaven is het gebouw waar iedereen voor komt. Het is rond 1776 gebouwd, hoogstwaarschijnlijk voor de familie Pépin, een signarefamilie van gemengde Frans-Afrikaanse afkomst die op het eiland handel dreef. Het verhaal dat de Nederlanders het neerzetten, hoor je wel eens, maar dat is niet houdbaar. Sinds 1962 is het een museum. In 1990 werd het met steun van de UNESCO gerestaureerd. Beneden liggen de kleine ruimtes waar mensen werden vastgehouden, boven woonden de handelaren.

Aan de zeezijde zit de smalle deuropening die bekend staat als de deur zonder terugkeer. De man die het huis wereldberoemd maakte was Boubacar Joseph Ndiaye, die er van de jaren zestig tot zijn dood in 2009 rondleidingen gaf.

Zijn rondleiding was theater in de beste zin van het woord, en veel van wat bezoekers over Gorée denken te weten komt rechtstreeks bij hem vandaan. Praktisch: het huis is van dinsdag tot en met zondag open en op maandag dicht. De entree is bescheiden. Ga er niet met een grote groep tegelijk naar binnen, want de ruimtes zijn klein en het is er stil, en dat hoort er ook bij.

Bezoekers op de dubbele buitentrap van het Maison des Esclaves
De donkere gang naar de deur zonder terugkeer

Hoeveel mensen zijn hier werkelijk verscheept

Hier wordt het ingewikkeld. Ndiaye sprak van meer dan een miljoen mensen die via dit ene huis zijn verscheept, en oudere museumteksten noemden zelfs vijftien tot twintig miljoen. Historisch onderzoek komt op heel andere getallen uit.

Philip Curtin berekende in 1969 dat er vanuit álle Franse posten in Senegambia tussen 1711 en 1810 ongeveer 180.000 mensen zijn gedeporteerd, en dat het vanaf Gorée zelf nooit om meer dan twee- tot driehonderd mensen per jaar ging. Abdoulaye Camara en Joseph-Roger de Benoist kwamen in hun Histoire de Gorée uit 2003 op ongeveer vijfhonderd per jaar tussen 1726 en 1755, en op 15.476 tussen 1761 en 1848. David Eltis berekende op basis van de grote transatlantische database dat Gorée goed was voor minder dan één procent van de hele Atlantische handel. Niet alle historici zijn het daarmee eens: de Senegalese historicus Mbaye Gueye houdt vast aan aantallen in de honderdduizenden.

Het Maison des Esclaves was dus vrijwel zeker een regionaal handelspunt en geen grote doorvoerhaven. De UNESCO houdt in haar eigen omschrijving nog de traditionele lezing aan. Doet dat ertoe voor je bezoek? Ndiaye had daar zelf het beste antwoord op.

Zelfs als er maar tien mensen via Gorée zijn vertrokken, zei hij, verdienen zij het om herinnerd te worden. Wat er in dat huis is gebeurd wordt niet minder erg van een lager getal. Wees wel kritisch op wat een gids je vertelt.

De oranje binnengalerij van het Maison des Esclaves
Een vrouw in traditionele kleding in de doorkijk naar zee

Het Castel en de kanonnen

Vanaf de Maison des Esclaves loop je in tien minuten omhoog naar het Castel, het basaltplateau op de zuidpunt. Boven staat het Fort Saint-Michel uit 1892, en boven alles uit steken twee enorme kanonnen. Gidsen vertellen graag dat die kanonnen gebruikt zijn voor de film The Guns of Navarone. Dat klopt niet. Die film werd in 1960 opgenomen op Rhodos, met aanvullend werk op Gozo en op een eilandje in de Ligurische Zee. Senegal komt er niet in voor. De bijnaam is blijven hangen omdat de stukken er zo op lijken.

Het echte verhaal is beter. Het zijn Franse kanonnen van 240 millimeter uit 1902, afkomstig van het slagschip Vergniaud, hier neergezet als kustbatterij om Dakar te verdedigen. In september 1940 hebben de batterijen rond Dakar daadwerkelijk gevuurd, tijdens de slag om Dakar, en daarbij werd onder meer de Britse kruiser Cumberland geraakt. Bij de onafhankelijkheid zijn de stukken onbruikbaar gemaakt. Het uitzicht vanaf het plateau is het klimmetje sowieso waard. Je kijkt over de daken van het dorp naar de skyline van Dakar. Onderweg naar boven staan kunstenaars hun werk te verkopen, en dat is geen opdringerige handel maar gewoon hun atelier.

Uitzicht over de daken van Goree naar de rede van Dakar
Een oud kanon op de wallen met het water erachter

Fort d’Estrées en de rest van het eiland

Op de noordpunt ligt het Fort d’Estrées, een halfronde vesting die tussen 1852 en 1856 door de Fransen is gebouwd. Het was later een gevangenis en herbergt nu het historisch museum van Senegal, beheerd door onderzoeksinstituut IFAN. Voor duizend CFA-frank krijg je er in een aantal zalen de geschiedenis van het land voorgeschoteld.

Verder heeft het eiland de kerk Saint-Charles-Borromée uit 1830, betaald door de signares, en een moskee uit 1890 die tot de oudste stenen moskeeën van Senegal hoort. In een achttiende-eeuws pakhuis van de Compagnie des Indes zit het Musée de la Mer, met een verrassend grote verzameling vissen en schelpen. Een veelgemaakte vergissing: het Musée de la Femme Henriette Bathily stond tot 2014 op Gorée, maar is in 2015 verhuisd naar de Place du Souvenir Africain aan de Corniche in Dakar. Zoek er op het eiland dus niet naar.

Wat je verder tegenkomt zijn de kleine dingen: schilders die in een portiek werken, een schoolklas op een pleintje, kinderen die van de kade het water in springen. Neem er de tijd voor. Het eiland is in een half uur rond te lopen, maar dat is niet waarvoor je komt.

De gebogen okerkleurige muur van het oude fort
Het baaitje van Goree met de gekleurde huizen aan de oever

Praktisch: een bezoek aan Gorée plannen

Het Maison des Esclaves is van dinsdag tot en met zondag open, van half elf tot twaalf uur en van half drie tot zes uur. Op maandag is het dicht, en dat is de fout die je niet wilt maken. De entree is 1.500 CFA-frank voor buitenlandse bezoekers. Het historisch museum in het fort is dinsdag tot en met zondag open van half elf tot vijf uur, het Musée de la Mer van tien tot half zes. Voor het hele eiland te voet heb je twee tot drie uur nodig. Met de boot erbij ben je een halve dag kwijt, en dat is ook precies de goede maat.

Een gids vind je bij de steiger. Vaste tarieven zijn er niet, dus spreek vooraf een bedrag af. Wil je het liever vooraf geregeld hebben, dan zijn er ook rondleidingen over Gorée die je vooraf boekt. Ga je met een georganiseerde dagexcursie vanuit Saly, dan zit Gorée meestal in een programma samen met Dakar en het roze meer. Dat is een lange dag met weinig tijd op het eiland zelf.

Wie in Dakar overnacht, kan er beter op eigen houtje heen en de tijd nemen. Een paar praktische punten tot slot. Neem contant geld mee, want pinnen kan er niet overal. Op vrijdag rond het middaguur is de boot terug extra druk omdat inwoners naar het gebed gaan. En kijk op het bordje bij de steiger wanneer de laatste boot vertrekt: doordeweeks is dat pas rond elf uur ’s avonds, maar daar wil je niet op gokken.

Kinderen spelen in het ondiepe water bij de steiger
Het UNESCO-bord bij de aanlegsteiger van Goree

Veelgestelde vragen

  • Hoe kom je op het eiland Gorée?

    Met de chaloupe vanaf de gare maritime in de haven van Dakar. De overtocht duurt ongeveer twintig minuten en er varen op een gewone werkdag elf tot twaalf boten per dag. Kaartjes koop je uitsluitend aan het loket; reserveren via internet kan niet.

  • Wat kost de boot naar Gorée?

    Reken op ongeveer 5.200 tot 6.000 CFA-frank voor een retour als niet-inwoner, inclusief de gemeentelijke toeslag. Senegalezen betalen aanzienlijk minder. De tarieven veranderen, dus controleer ze aan het loket. Neem je paspoort mee, want daar wordt bij het inschepen naar gevraagd.

  • Wanneer is het Maison des Esclaves open?

    Van dinsdag tot en met zondag, van half elf tot twaalf uur en van half drie tot zes uur. Op maandag is het dicht. De entree is 1.500 CFA-frank voor buitenlandse bezoekers.

  • Hoe lang heb je nodig voor Gorée?

    Voor het hele eiland te voet twee tot drie uur. Met de boot erbij ben je een halve dag kwijt, en dat is ook de goede maat. Het eiland is maar achtentwintig hectare groot en er rijden geen auto’s.

  • Zijn de kanonnen op Gorée gebruikt voor The Guns of Navarone?

    Nee, dat is een hardnekkig gidsenverhaal. Die film werd in 1960 op Rhodos opgenomen. Het zijn Franse scheepskanonnen van 240 millimeter, afkomstig van het slagschip Vergniaud en hier neergezet als kustbatterij. De batterijen rond Dakar hebben in september 1940 wel echt gevuurd.